Ο Πολυμήστορας στον καθρέφτη του σήμερα

Η «Εκάβη» του Ευριπίδη από την Companhia de Teatro de Braga: μια συζήτηση για την απληστία, την ξενία και την ηθική ευθύνη σε καιρό πολέμου

Από το MIT 2026 της Πορτογαλίας στη Ρουμανία, τον Νοέμβριο: Η παράσταση της «Εκάβης» συνεχίζει τη διαδρομή της, φέρνοντας στο προσκήνιο έναν από τους πιο αμφιλεγόμενους χαρακτήρες της αρχαίας τραγωδίας. Ο Πολυμήστορας, ο Θρακιώτης βασιλιάς που προδίδει την ιερή φιλοξενία και δολοφονεί τον Πολύδωρο για το χρυσάφι του, δεν παρουσιάζεται απλώς ως ένας μυθικός κακός. Γίνεται καθρέφτης της ανθρώπινης απληστίας, της απουσίας ενσυναίσθησης και της ευκολίας με την οποία το προσωπικό συμφέρον μπορεί να υπερισχύσει της ανθρώπινης ζωής.

Η παραγωγή της Companhia de Teatro de Braga (CTB), σε σκηνοθεσία του Rui Madeira, παρουσιάστηκε στο πλαίσιο του MIT 2026 – Mostra Internacional de Teatro, επέστρεψε στη σκηνή στις 3 Νοεμβρίου και συνεχίζει το διεθνές της ταξίδι με επόμενο σταθμό τη Ρουμανία. Η αρχαία ελληνική τραγωδία μεταφέρεται στα πορτογαλικά και συνομιλεί με το παρόν, μέσα από εικόνες πολέμου, προσφυγιάς και ανθρώπων που βιώνουν τη βία και τις συνέπειές της.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο ηθοποιός που ενσαρκώνει τον Πολυμήστορα μιλά για την προσέγγιση του ρόλου, τη σκηνοθετική ματιά του Rui Madeira και τη διαχρονική σημασία της τραγωδίας. Στο επίκεντρο βρίσκεται η αρχαία έννοια της ξενίας — ο ιερός δεσμός ανάμεσα στον οικοδεσπότη και τον ξένο — αλλά και το ερώτημα τι συμβαίνει όταν η απόσταση από τον άλλον νεκρώνει την ενσυναίσθηση.

Τι καθιστά τον Πολυμήστορα έναν τόσο σημαντικό χαρακτήρα στην «Εκάβη» του Ευριπίδη; Πώς θα περιγράφατε τον ρόλο του μέσα στην τραγωδία;
Για μένα, ο Πολυμήστορας είναι ο άνθρωπος που παραβιάζει τον αρχαιότερο ελληνικό νόμο: την ξενία, τον ιερό δεσμό ανάμεσα στον οικοδεσπότη και τον φιλοξενούμενο. Η «Οδύσσεια» μάς διδάσκει ότι πρέπει να καλωσορίζουμε τον ξένο, γιατί μπορεί να είναι ακόμη και θεός. Ο Πρίαμος εμπιστεύτηκε στον Πολυμήστορα τον μικρότερο γιο του και το χρυσάφι του· εκείνος, όμως, σκότωσε το παιδί για να κρατήσει τον θησαυρό. Όπως ο Κύκλωπας στην «Οδύσσεια», που επίσης παραβιάζει τους κανόνες της φιλοξενίας, έτσι κι αυτός καταλήγει τυφλός και να σέρνεται σαν θηρίο.
Στη σκηνοθετική προσέγγιση του Rui Madeira, ο Πολυμήστορας είναι η ίδια η απληστία. Δεν έχει ενσυναίσθηση και παραμένει απόλυτα αποκομμένος από τον άλλον. Αυτό είναι για μένα το πιο ουσιαστικό στοιχείο στην ερμηνεία του. Σε περιόδους πολέμου και κρίσης είναι εύκολο να διολισθήσουμε στην πιο εγωιστική πλευρά μας. Σήμερα παρακολουθούμε πολέμους από απόσταση, κι αυτή η απόσταση σκοτώνει την ενσυναίσθηση. Όταν βρισκόμαστε σε αντίπαλες πλευρές, ξεχνάμε ότι απέναντί μας υπάρχουν άνθρωποι. Οι δικές μας ανάγκες κυριαρχούν και γρήγορα μετατρέπονται σε απληστία.
Όταν πλέον τυφλώνεται, ο Πολυμήστορας γίνεται προφήτης και αποκτά τον τελευταίο λόγο.
Αυτό αφήνει μια αίσθηση απελπισίας: ακόμη και το κακό μπορεί να έχει την τελευταία λέξη.

Η σύγκρουση ανάμεσα στην Εκάβη και τον Πολυμήστορα αποτελεί μία από τις πιο έντονες στιγμές του έργου. Πώς μεταβάλλει αυτή η αναμέτρηση την αντίληψη του θεατή για τους δύο χαρακτήρες;
Για μένα, αυτή η συνάντηση αφορά την απληστία ως παγίδα. Η Εκάβη δεν αναφέρει ποτέ τη λέξη «χρυσάφι». Του στέλνει μόνο το μήνυμα ότι έχει κάτι που θα τον ενδιέφερε. Γνωρίζει ότι εκείνος έχει κρατήσει τον θησαυρό του Πριάμου και ξέρει ότι θα έρθει. Ο Πολυμήστορας, παρότι διατρέχει κίνδυνο — καθώς η Εκάβη είναι αιχμάλωτη του Αγαμέμνονα και η επαφή του με την οικογένεια του Πριάμου μπορεί να τον εκθέσει — αποφασίζει να εμφανιστεί.
Στη σκηνοθεσία του Rui Madeira, φτάνει σαν να μην έχει συμβεί τίποτα. Εκφράζει τη συμπόνια του και συνομιλεί φυσιολογικά, σαν το παιδί να είναι ακόμη ζωντανό. Η Εκάβη τού δίνει ευκαιρίες να πει την αλήθεια. Τον ρωτά αν ο γιος της ζει, κι εκείνος ψεύδεται, διαβεβαιώνοντάς την ότι είναι ασφαλής και ότι το χρυσάφι παραμένει ανέγγιχτο. Είναι τυφλός πολύ πριν χάσει την όρασή του.
Ο σκηνοθέτης επέμεινε σε ένα στοιχείο: ο Πολυμήστορας δεν αισθάνεται καμία μεταμέλεια. Αυτό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τη βία της Εκάβης. Είναι τρομερή, αλλά γίνεται κατανοητή. Ακόμη κι όταν τυφλώνεται και μεταμορφώνεται σε θηρίο, δεν παραδέχεται την ενοχή του. Συνεχίζει να επιτίθεται και να προφητεύει τους θανάτους του Αγαμέμνονα και της Κασσάνδρας. Εφόσον δεν μετανοεί ποτέ, γίνεται αδύνατο να τον υπερασπιστεί κανείς.
Ως ηθοποιός, θεωρώ αυτό το κομμάτι έναν από τους πιο δύσκολους αλλά και πλούσιους άξονες του ρόλου. Ο Πολυμήστορας περνά από μια σκληρή δοκιμασία και ένα εξαιρετικά βίαιο γεγονός, που μου επιτρέπουν να κινηθώ ανάμεσα σε διαφορετικές συναισθηματικές καταστάσεις: την προσποιητή ηρεμία, την απληστία, τον τρόμο, τον πόνο και την οργή. Ωστόσο, ο πυρήνας του δεν αλλάζει. Όσα κι αν υποστεί, παραμένει ο ίδιος άνθρωπος.

Αντιλαμβάνεστε τον Πολυμήστορα κυρίως ως ένα μεμονωμένο πρόσωπο που διαπράττει μια αποτρόπαια πράξη ή ως σύμβολο της ηθικής διαφθοράς και της βαρβαρότητας που μπορεί να προκαλέσει ο πόλεμος στον άνθρωπο;
Για μένα είναι και τα δύο, αλλά πρέπει να γίνει σαφές κάτι: ο πόλεμος δεν δημιούργησε τον Πολυμήστορα. Ήταν ήδη ένας καιροσκόπος χωρίς ενσυναίσθηση. Ο πόλεμος απλώς του έδωσε την ευκαιρία. Δεν είναι στρατιώτης· είναι ένας γειτονικός βασιλιάς που παρακολουθεί τις εξελίξεις από το περιθώριο και, όταν πέφτει η Τροία, αλλάζει στρατόπεδο και παίρνει το χρυσάφι. Πολλοί άνθρωποι ζουν έναν πόλεμο χωρίς να σκοτώσουν ένα παιδί για χρήματα. Εκείνος το επέλεξε.
Γι’ αυτό είναι και σύμβολο, μάλιστα εξαιρετικά σύγχρονο. Οι σημερινοί πόλεμοι, όπως τόσοι πόλεμοι στο παρελθόν, καθοδηγούνται από το χρήμα, τα συμφέροντα και την εξουσία πάνω στους πόρους και στους ανθρώπους. Ο πόλεμος είναι μια μηχανή που κινείται με το κέρδος. Η Ιστορία δείχνει ότι οι πόλεμοι επιφέρουν μεγάλα άλματα στην τεχνολογία, καθώς διοχετεύονται σε αυτούς τεράστιες επενδύσεις. Σήμερα, ένα μεγάλο μέρος αυτού του κέρδους βρίσκεται στον τεχνολογικό τομέα.
Στις πρόβες, ο Rui Madeira ζήτησε από τον καθένα μας να εντοπίσει ένα σύγχρονο πρόσωπο που θα μπορούσε να αποκομίσει κέρδος από μια πολεμική κατάσταση, με ψυχρότητα και αδιαφορία, εστιάζοντας αποκλειστικά στο κέρδος, παρά τη βία, την απόγνωση και τον θάνατο. Εγώ σκέφτηκα έναν δισεκατομμυριούχο της τεχνολογίας, ο οποίος, αφού αγόρασε μια εταιρεία μέσων κοινωνικής δικτύωσης, απέλυσε περίπου το 80% του προσωπικού της και αργότερα εξήγησε με απόλυτη ψυχραιμία ότι η εταιρεία μπορούσε να λειτουργήσει με πολύ λιγότερους εργαζομένους. Αυτό που κράτησα ήταν η ψυχρότητα: οι άνθρωποι μετατρέπονται σε αριθμούς. Αυτός είναι ο πυρήνας του Πολυμήστορα. Δεν υποδύθηκα ένα τέρας. Υποδύθηκα έναν συνηθισμένο, λογικό άνθρωπο — κι αυτό είναι που τον κάνει τρομακτικό.

Η παράσταση παρουσιάζεται στα πορτογαλικά, μεταφέροντας μια αρχαία ελληνική τραγωδία σε ένα σύγχρονο γλωσσικό και πολιτισμικό περιβάλλον. Πώς επηρεάζει αυτό το πλαίσιο τον τρόπο με τον οποίο το σημερινό κοινό αντιλαμβάνεται τον Πολυμήστορα;
Σε όλη την ιστορία της, η Companhia de Teatro de Braga διατηρεί τα κλασικά κείμενα ως σταθερή παρουσία στη δουλειά της. Χρησιμοποιεί ελληνικά και ρωμαϊκά έργα για να στοχαστεί πάνω στην Ευρώπη, αλλά και στις ίδιες τις ρωμαϊκές ρίζες της Μπράγκα. Τα πορτογαλικά είναι μια λατινογενής γλώσσα, κληρονόμος ενός πολιτισμού που υποδέχθηκε την ελληνική κουλτούρα. Έτσι, η μεταφορά του Ευριπίδη στα πορτογαλικά γίνεται ένας τρόπος για να κοιτάξει η Ευρώπη τον εαυτό της στον καθρέφτη.
Η εταιρεία ενδιαφέρεται για κείμενα που φτάνουν στον πυρήνα της ανθρώπινης φύσης. Ο Rui Madeira πιστεύει ότι οι αρχαίοι Έλληνες είναι ασυναγώνιστοι σε αυτό. Παρουσιάζουν τον άνθρωπο στη χειρότερη αλλά και στην καλύτερή του εκδοχή, με βαθιά φιλοσοφική κατανόηση του τι είναι ο άνθρωπος και των δοκιμασιών που αντιμετωπίζει. Αυτά τα κείμενα δεν είναι παλιά.
Μιλούν για εμάς.
Η σκηνική προσέγγιση ενισχύει αυτή τη σύνδεση. Οι ηθοποιοί δεν υποδύονται απλώς χαρακτήρες· αφηγούνται στο κοινό τη σύγχρονη πραγματικότητα, ενώ η παράσταση χρησιμοποιεί ζωντανή εικόνα. Ο Rui Madeira μού ζητά να είμαι απολύτως αληθινός στη σκηνή: λιτός, αντικειμενικός και άμεσος. Ο δικός μου Πολυμήστορας δεν είναι ένας «κακός» της μυθοπλασίας. Στόχος είναι να τον φέρω κοντά στο κοινό και να δείξω πόσο εύκολα θα μπορούσε να βρίσκεται ανάμεσά μας. Δεν είναι ένας μακρινός Θρακιώτης βασιλιάς. Θα μπορούσε να είναι ένας σημερινός άνθρωπος με κοστούμι, κάποιος που συναντάμε ή βλέπουμε στις ειδήσεις. Το κοινό δεν τον παρακολουθεί από ασφαλή απόσταση· τον αναγνωρίζει.

Η παράσταση έκανε πρεμιέρα στο MIT 2026 στην Πορτογαλία, επέστρεψε στη σκηνή στις 3 Νοεμβρίου και τώρα ταξιδεύει στη Ρουμανία. Πώς πιστεύετε ότι θα ανταποκριθούν στον Πολυμήστορα και στα ηθικά ερωτήματα που θέτει ο χαρακτήρας του θεατές από διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα;
Κατά κάποιον τρόπο, παίρνουμε τον Πολυμήστορα πίσω στον τόπο του. Είναι Θρακιώτης βασιλιάς και ο θρακικός κόσμος εκτεινόταν στα Βαλκάνια. Λαοί όπως οι Γέτες και οι συγγενικοί τους Δάκες ζούσαν σε περιοχές που σήμερα ανήκουν στη Ρουμανία και τη Βουλγαρία. Ένα ρουμανικό κοινό μπορεί να αισθανθεί ότι ο Πολυμήστορας προέρχεται από το δικό του μακρινό παρελθόν.
Και οι γλώσσες μάς φέρνουν πιο κοντά. Τα ρουμανικά και τα πορτογαλικά είναι συγγενικές λατινογενείς γλώσσες. Πριν από χρόνια συνεργάστηκα στην Πορτογαλία με μια οικογένεια Ρουμάνων μουσικών, οι οποίοι έμαθαν πορτογαλικά εντυπωσιακά γρήγορα.
Η Ρουμανία βρίσκεται επίσης πολύ κοντά στον πόλεμο της Ουκρανίας. Για το ρουμανικό κοινό, η ιστορία μπορεί να είναι ακόμη πιο άμεσα συνδεδεμένη με την πραγματικότητα απ’ ό,τι για εμάς, καθώς ο πόλεμος βρίσκεται δίπλα του και ο φόβος είναι υπαρκτός. Οι εικόνες της παράστασης φέρνουν το κοινό κατευθείαν στο παρόν: πρόσφυγες και ανθρώπους που βιώνουν τη βία και τις δοκιμασίες του πολέμου. Όλοι μπορούν να καταλάβουν ότι δεν πρόκειται για το παρελθόν. Είναι η πραγματικότητά μας σήμερα.
Όσο για το γλωσσικό εμπόδιο, πιστεύω ότι η απάντηση βρίσκεται στον τρόπο της ερμηνείας. Αν είμαστε οργανικοί, αληθινοί, αντικειμενικοί και λιτοί, το κοινό δεν χρειάζεται να παρακολουθεί συνεχώς τους υπέρτιτλους. Επιπλέον, ο χαρακτήρας μου είναι ήδη πολύ σωματικός στο ίδιο το κείμενο, όπου περιγράφεται ολόκληρη η μεταμόρφωσή του. Πολλοί θεατές γνωρίζουν επίσης την ιστορία. Όταν εμφανίζεται ο Πολυμήστορας, το κοινό γνωρίζει ήδη τι είδους άνθρωπος είναι.
Αυτό δημιουργεί μια προσδοκία, με την οποία καλούμαι να παίξω.

Τι θα θέλατε να προβληματίσει το σύγχρονο κοινό μετά τη γνωριμία του με τον Πολυμήστορα; Τι αποκαλύπτει αυτός ο χαρακτήρας για την ανθρώπινη φύση, ιδιαίτερα σε περιόδους πολέμου και κρίσης;
Ο Πολυμήστορας δείχνει πόσο εύκολα η απληστία κυριαρχεί σε περιόδους κρίσης και πόσο η απόσταση σκοτώνει την ενσυναίσθηση. Δεν είναι ένα τέρας από έναν άλλο κόσμο. Είναι ένας συνηθισμένος άνθρωπος που δεν παραδέχεται ποτέ την ενοχή του και αφήνει τη βία να γεννά περισσότερη βία, μέχρι που ακόμη και το θύμα του μετατρέπεται σε θηρίο. Αν κανείς δεν διακόψει αυτόν τον κύκλο, το κακό εξακολουθεί να έχει την τελευταία λέξη.
Αυτό που θα ήθελα να πάρει μαζί του το κοινό είναι το αντίθετο του Πολυμήστορα: την υποδοχή του ξένου. Η ξενία ήταν ιερή για τους αρχαίους Έλληνες και σήμερα αφορά τον τρόπο με τον οποίο υποδεχόμαστε τους ανθρώπους που έρχονται κοντά μας, συχνά έχοντας εγκαταλείψει τις πατρίδες τους εξαιτίας του πολέμου.
Πιστεύω σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο, στην εγγύτητα των ανθρώπων και στο εγχείρημα μιας ενωμένης Ευρώπης. Αυτή την περίοδο, στην εταιρεία μας εργάζεται ένας τεχνικός από το Ιράν, ενώ συγκατοικώ με ένα ζευγάρι Ιρανών. Αυτή η καθημερινή ανταλλαγή κάνει τους ανθρώπους αυτούς παρόντες, ανθρώπινους και κοντινούς μου, και αλλάζει τον δικό μου κόσμο. Πριν από χρόνια, στην Ιταλία, εργάστηκα μαζί με ανθρώπους από την Ελλάδα, τη Λιθουανία, τη Λετονία, τη Ρουμανία, την Ιταλία, την Πορτογαλία και την Αυστρία. Ανταλλάξαμε συνήθειες και ιδέες και μάθαμε πώς βλέπει ο καθένας μας τον κόσμο.
Πριν από πολλά χρόνια συμμετείχα επίσης σε ένα πρότζεκτ της CTB μαζί με την A Escola da Noite, από την Κοΐμπρα. Το πρόγραμμα έφερε κοντά καλλιτέχνες από πορτογαλόφωνες χώρες: τη Μοζαμβίκη, την Αγκόλα, τη Γουινέα-Μπισάου, το Σάο Τομέ και Πρίνσιπε, το Πράσινο Ακρωτήριο, τη Βραζιλία και την Πορτογαλία. Εκεί γνωρίσαμε με την εταιρεία τον Rogério Boane από τη Μοζαμβίκη, ο οποίος συμμετέχει και σε αυτή την παράσταση και συνεργάζεται με την CTB έκτοτε. Η αποικιοκρατική περίοδος αποτελεί ένα σκοτεινό κεφάλαιο της ιστορίας μας, αλλά τέτοια εγχειρήματα μπορούν να μετατρέψουν αυτή την ιστορική σχέση σε κάτι που μας φέρνει πιο κοντά.
Αυτή η εγγύτητα δεν εξαφανίζει τις διαφορές μας — ούτε πρέπει να τις εξαφανίζει. Παγκοσμιοποίηση δεν σημαίνει μία ενιαία κουλτούρα. Σημαίνει να γνωρίζουμε από κοντά τις διαφορές μας, να μαθαίνουμε να ζούμε μαζί τους και να αφήνουμε χώρο για την ενσυναίσθηση. Όταν ένας άνθρωπος από έναν άλλο πολιτισμό έχει γίνει μέρος της ζωής σου, είναι πολύ πιο δύσκολο να πιστέψεις ότι ο πόλεμος ή η βία δικαιολογούνται ή ότι οποιοδήποτε προσωπικό, πολιτικό ή εθνικό συμφέρον αξίζει περισσότερο από τη ζωή και την ευημερία ενός άλλου ανθρώπου. Δεν αξίζει ποτέ.
Το να ερχόμαστε πιο κοντά μάς βοηθά επίσης να δούμε ότι κυβερνιόμαστε από την εξουσία και το χρήμα, που συγκεντρώνονται στα χέρια πολύ λίγων. Όσο πιο κοντά ερχόμαστε ο ένας στον άλλον, τόσο δυσκολότερο γίνεται για οποιονδήποτε να μας πείσει να πιστέψουμε σε έναν πόλεμο.

H «Εκάβη» εξακολουθεί να συνομιλεί με το παρόν όχι επειδή οι εποχές μένουν ίδιες, αλλά επειδή οι ανθρώπινες επιλογές, η απληστία, η προδοσία και η ανάγκη για αλληλεγγύη παραμένουν οδυνηρά επίκαιρες. Στη διαδρομή της από την Πορτογαλία προς τη Ρουμανία, η παράσταση μεταφέρει ένα ερώτημα που ξεπερνά τα σύνορα: ποια θέση επιλέγουμε να πάρουμε απέναντι στον ξένο και στον πόνο του άλλου;

Πηνελόπη Κόερνερ Γεροβασιλείου
Θεατρολόγος · Απόφοιτος Τμήματος Θεάτρου, Σχολής Καλών Τεχνών, Αριστοτελείου Πανεπιστημίου