Πώς το φεστιβάλ Thalia 2026 έδωσε νέα ζωή στις κλασικές γλώσσες
Κείμενο – Επιμέλεια: Πηνελόπη Κόερνερ Γεροβασιλείου*
Από την 1η έως τις 8 Αυγούστου 2026, η Braga της Πορτογαλίας φιλοξένησε το Thalia 2026, ένα διεθνές φεστιβάλ θεάτρου που αναδεικνύει την ζωντανή σχέση ανάμεσα στις κλασικές γλώσσες και τη σύγχρονη σκηνική δημιουργία. Με παραστάσεις στα Λατινικά και στα Αρχαία Ελληνικά, το φεστιβάλ έφερε κοντά θεατρικές ομάδες, εκπαιδευτικούς, ερευνητές, φοιτητές και κοινό από διαφορετικές χώρες, προτείνοντας έναν διαφορετικό τρόπο προσέγγισης της αρχαιότητας: όχι ως ενός απομακρυσμένου παρελθόντος, αλλά ως μιας πολιτισμικής κληρονομιάς που εξακολουθεί να εμπνέει τη δημιουργία.
Μετά τις προηγούμενες διοργανώσεις στη Vicenza το 2022 και στο Vilnius το 2024, το Thalia πραγματοποιήθηκε για τρίτη φορά, με τη Braga να γίνεται σημείο συνάντησης διαφορετικών καλλιτεχνικών και εκπαιδευτικών προσεγγίσεων. Το πρόγραμμα περιλάμβανε οκτώ παραστάσεις στα Λατινικά και τέσσερις στα Αρχαία Ελληνικά, με συμμετοχές από το Βέλγιο, τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ιταλία, τη Λιθουανία, την Πολωνία και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι παραστάσεις φιλοξενήθηκαν σε χώρους όπως το Theatro Circo και η Pousada de Juventude, ενώ οι παραγωγές συνοδεύονταν από αγγλικούς ή πορτογαλικούς υπότιτλους, διευκολύνοντας την πρόσβαση του διεθνούς κοινού.
Η θεματική του Thalia 2026 ήταν «Mare Somniorum – Ὀνειράτων πέλαγος», δηλαδή «Η θάλασσα των ονείρων». Η επιλογή της θεματικής από τη Schola Humanistica έδωσε στο φεστιβάλ ένα κοινό σημείο αναφοράς, γύρω από το οποίο συναντήθηκαν διαφορετικά κείμενα, ερμηνευτικές προσεγγίσεις και σκηνικές γλώσσες. Πέρα από τις παραστάσεις, το πρόγραμμα περιλάμβανε μαθήματα, διαλέξεις, συζητήσεις, στρογγυλή τράπεζα και πολιτιστικές επισκέψεις, δημιουργώντας ένα ευρύτερο πεδίο ανταλλαγής γνώσεων και εμπειριών ανάμεσα στην καλλιτεχνική πράξη και τη μελέτη των κλασικών γλωσσών.
Η ιδιαίτερη αξία μιας τέτοιας διοργάνωσης βρίσκεται στο ότι οι γλώσσες που συχνά αντιμετωπίζονται ως αντικείμενα αποκλειστικά ακαδημαϊκής μελέτης γίνονται ξανά προφορικός λόγος, σώμα, κίνηση και θεατρική δράση. Οι ηθοποιοί καλούνται να τις χρησιμοποιήσουν ως εργαλεία επικοινωνίας, ενώ οι θεατές τις προσεγγίζουν όχι μόνο μέσα από τη μετάφραση, αλλά και μέσα από τον ρυθμό, τη φωνή και την παρουσία των ερμηνευτών. Τι συμβαίνει, λοιπόν, όταν τα Λατινικά και τα Αρχαία Ελληνικά παύουν να βρίσκονται μόνο στις σελίδες των βιβλίων και επιστρέφουν στη σκηνή;
Για να κατανοήσουμε καλύτερα τη φιλοσοφία της διοργάνωσης, μιλήσαμε με τον André Antunes, εκπαιδευτικό και ιδρυτή της Communitas Bracarensis, ο οποίος συνέβαλε στην επιλογή της Braga ως τόπου διεξαγωγής του φεστιβάλ.
Ο André Antunes έχει σπουδάσει Πορτογαλικές και Λουζόφωνες Σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Minho, έχει ολοκληρώσει μεταπτυχιακές σπουδές στις Κλασικές Σπουδές, με ειδίκευση στη Μεσαιωνική και Αναγεννησιακή περίοδο, στο Πανεπιστήμιο της Coimbra, και έχει διδακτορικό στις Θρησκευτικές Σπουδές από το Καθολικό Πανεπιστήμιο της Πορτογαλίας. Από το 2016 διδάσκει Λατινικά και Αρχαία Ελληνικά στη Braga, κυρίως μέσα από ελεύθερα μαθήματα που πραγματοποιούνται στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Lúcio Craveiro da Silva. Είναι επίσης ιδρυτής της Communitas Bracarensis.
Πώς προέκυψε η ιδέα να πραγματοποιηθεί το Thalia στη Braga;
Όταν η Schola Humanistica αναζητούσε μια κατάλληλη πόλη στην Πορτογαλία για τη διοργάνωση του φεστιβάλ, πρότεινα τη Braga. Η πόλη διαθέτει σημαντική πολιτιστική και ιστορική ταυτότητα, καθώς και χώρους που μπορούν να υποστηρίξουν μια διεθνή συνάντηση αφιερωμένη στις κλασικές γλώσσες και στο θέατρο.
Γιατί πιστεύετε ότι έχει σημασία να παρουσιάζονται θεατρικές παραστάσεις στα Λατινικά και στα Αρχαία Ελληνικά σήμερα;
Οι κλασικές γλώσσες δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως αντικείμενα μελέτης. Το θέατρο προσφέρει τη δυνατότητα να ακουστούν και να χρησιμοποιηθούν ξανά ως ζωντανές γλώσσες. Μέσα από την ερμηνεία, ο λόγος αποκτά φωνή, κίνηση και συναισθηματική ένταση.
Τι αλλάζει όταν ένας ηθοποιός καλείται να ερμηνεύσει ένα κείμενο σε μια κλασική γλώσσα;
Η πρόκληση δεν αφορά μόνο την ορθή προφορά ή την κατανόηση του λεξιλογίου. Ο ηθοποιός χρειάζεται να ανακαλύψει τον τρόπο με τον οποίο οι λέξεις λειτουργούν μέσα στη σκηνική δράση. Η γλώσσα γίνεται μέρος της σωματικής και εκφραστικής δουλειάς του, ενώ η κατανόηση του κειμένου συνδέεται με τον ρυθμό, την πρόθεση και τη σχέση με τους άλλους ερμηνευτές.
Πώς ανταποκρίνεται το κοινό σε παραστάσεις που δεν πραγματοποιούνται στη σύγχρονη καθημερινή γλώσσα του;
Η εμπειρία του θεάτρου δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την πλήρη κατανόηση κάθε λέξης. Η σκηνική παρουσία, η φωνή, οι κινήσεις και οι σχέσεις ανάμεσα στους χαρακτήρες μπορούν να μεταφέρουν συναισθήματα και νοήματα. Οι υπότιτλοι προσφέρουν επιπλέον βοήθεια, αλλά η ίδια η θεατρική εμπειρία δημιουργεί έναν τρόπο επικοινωνίας που υπερβαίνει την απλή γλωσσική αποκωδικοποίηση.
Παρατηρείτε ενδιαφέρον από νεότερους ανθρώπους για τα Λατινικά και τα Αρχαία Ελληνικά;
Το ενδιαφέρον μπορεί να καλλιεργηθεί όταν οι γλώσσες παρουσιάζονται με τρόπους που συνδέονται με τη δημιουργικότητα και την εμπειρία. Το θέατρο δίνει στους νέους τη δυνατότητα να προσεγγίσουν το υλικό διαφορετικά και να ανακαλύψουν ότι οι κλασικές γλώσσες δεν είναι απαραίτητα κάτι αποκομμένο από τη ζωή τους.
Μπορούν οι κλασικές γλώσσες να λειτουργήσουν ως κοινός τόπος συνάντησης ανθρώπων από διαφορετικές χώρες;
Το ίδιο το φεστιβάλ αποτελεί ένα παράδειγμα αυτής της δυνατότητας. Άνθρωποι με διαφορετικές γλωσσικές και πολιτισμικές αφετηρίες συναντιούνται μέσα από ένα κοινό ενδιαφέρον. Οι κλασικές γλώσσες μπορούν να δημιουργήσουν ένα κοινό πεδίο επικοινωνίας, χωρίς να εξαφανίζουν τις διαφορές μεταξύ των συμμετεχόντων.
Μπορούμε να εκφράσουμε σύγχρονες έννοιες μέσα από τις κλασικές γλώσσες;
Η χρήση μιας κλασικής γλώσσας σήμερα απαιτεί προσοχή στο ιστορικό και σημασιολογικό της πλαίσιο. Οι λέξεις δεν αντιστοιχούν πάντοτε με απόλυτη ακρίβεια στις σύγχρονες έννοιες. Χρειάζεται επομένως να εξετάζουμε τη σημασία τους μέσα στα κείμενα και στις διαφορετικές χρήσεις τους. Για παράδειγμα, η αρχαία ελληνική λέξη «λύπη» δεν πρέπει να θεωρείται ότι αντιστοιχεί πάντοτε σε μία μόνο σύγχρονη έννοια. Ανάλογα με το συμφραζόμενο, η σημασία και η συναισθηματική της απόχρωση μπορεί να διαφοροποιούνται. Αυτή η πολυσημία είναι μέρος της γλωσσικής και ερμηνευτικής πρόκλησης.
Πώς συνδυάζονται η θεατρική πράξη και η ακαδημαϊκή μελέτη σε ένα φεστιβάλ όπως το Thalia;
Το φεστιβάλ δημιουργεί ένα περιβάλλον στο οποίο η μελέτη και η καλλιτεχνική πρακτική μπορούν να αλληλοσυμπληρωθούν. Η γνώση της γλώσσας και του κειμένου υποστηρίζει την ερμηνεία, ενώ η σκηνική εμπειρία μπορεί να ανοίξει νέους τρόπους κατανόησης του έργου. Οι παραστάσεις, τα μαθήματα και οι συζητήσεις δίνουν στους συμμετέχοντες διαφορετικές αφετηρίες για να εξερευνήσουν το ίδιο υλικό.
Ποιες είναι οι βασικές δυσκολίες στην οργάνωση μιας διεθνούς διοργάνωσης αυτού του είδους;
Μια τέτοια συνάντηση απαιτεί συντονισμό ανάμεσα σε ομάδες που προέρχονται από διαφορετικές χώρες και έχουν διαφορετικές ανάγκες. Η επικοινωνία, ο προγραμματισμός, οι μετακινήσεις και η συνεργασία με τους χώρους φιλοξενίας είναι σημαντικές πλευρές της προετοιμασίας. Παράλληλα, χρειάζεται να διατηρείται η ισορροπία ανάμεσα στις καλλιτεχνικές και στις εκπαιδευτικές διαστάσεις του φεστιβάλ.
Πώς μπορεί το θέατρο να ανανεώσει την πρόσληψη των κλασικών έργων;
Η σκηνική παρουσίαση επιτρέπει σε κάθε δημιουργική ομάδα να αναζητήσει έναν δικό της τρόπο προσέγγισης του κειμένου. Οι σύγχρονες θεατρικές τεχνικές μπορούν να συνυπάρξουν με το κλασικό υλικό, αρκεί η σκηνική πρόταση να διατηρεί ουσιαστική σχέση με το έργο και τη γλώσσα του. Έτσι, η παράσταση δεν λειτουργεί μόνο ως αναπαράσταση του παρελθόντος, αλλά και ως νέα ερμηνεία του.
Τι θα θέλατε να κρατήσει το κοινό από το Thalia 2026;
Μια τέτοια διοργάνωση μπορεί να κάνει τους ανθρώπους να αναρωτηθούν ξανά τι σημαίνει να μαθαίνουμε και να χρησιμοποιούμε τις κλασικές γλώσσες σήμερα. Το σημαντικό είναι να ανακαλύψουν ότι αυτές οι γλώσσες μπορούν να αποτελέσουν αφετηρία για δημιουργία, επικοινωνία και νέες συναντήσεις, ιδιαίτερα για τις νεότερες γενιές.
Το πρόγραμμα του Thalia 2026 περιλάμβανε έργα και σκηνικές προσεγγίσεις που έφεραν στο προσκήνιο διαφορετικές πλευρές της κλασικής γραμματείας. Ανάμεσα στους τίτλους που παρουσιάστηκαν βρίσκονταν τα Somnium Emmae, Somnii Portae, Palinurus, Fur amor, Adelphae και Phaedra, καθώς και οι ελληνόγλωσσες παραγωγές Λωτὸς κατὰ κύματα, Τέλος δὲ ἀποθνῄσκουσιν, Ὄναρ Ἰωνᾶ και Ἑαυτὸν τιμωρούμενος. Στο πρόγραμμα περιλαμβάνονταν επίσης τα Somnium Metellae και Luciolus sive progressus curiosi.
Η ποικιλία των συμμετοχών και των παραγωγών ανέδειξε ότι η θεατρική χρήση των κλασικών γλωσσών δεν περιορίζεται σε μία συγκεκριμένη αισθητική ή σε μία μοναδική ερμηνευτική προσέγγιση. Κάθε ομάδα μπορεί να διαμορφώσει τη δική της σκηνική πρόταση, συνδέοντας τη γλωσσική ακρίβεια με τη δημιουργική ελευθερία.
Το Thalia 2026 στη Braga δεν ήταν μόνο μια σειρά παραστάσεων στα Λατινικά και στα Αρχαία Ελληνικά. Ήταν μια συνάντηση γύρω από τη δυνατότητα της γλώσσας να διατηρεί την πολιτισμική της μνήμη και, ταυτόχρονα, να παράγει νέες εμπειρίες στο παρόν. Η αρχαιότητα δεν επιστρέφει στη σκηνή ως κάτι αμετάβλητο. Επανεξετάζεται, ερμηνεύεται και αποκτά νέα ζωή μέσα από τα σώματα των ηθοποιών και τη συνάντησή τους με το κοινό. Ίσως αυτή να είναι και η πιο ουσιαστική συμβολή ενός φεστιβάλ όπως το Thalia: να μας υπενθυμίζει ότι μια γλώσσα μπορεί να εξακολουθεί να ζει όταν υπάρχουν άνθρωποι πρόθυμοι να τη μιλήσουν, να την ακούσουν και να δημιουργήσουν μέσα από αυτήν.
*Πηνελόπη Κόερνερ Γεροβασιλείου
Θεατρολόγος, απόφοιτος Τμήματος Θεάτρου, Σχολής Καλών Τεχνών, Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ)
