Γράφει ο Μιχάλης Σπυριδάκης*
Σε ένα τόπο όπως είναι η περιοχή μας, η Μεσσαρά, που δημιούργησε τους πρώτους νόμους και εξαιτίας αυτών και τους πρώτους ανθηρούς πολιτισμούς σε Ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο, έχομε τώρα την μεγαλύτερη παραβατικότητα και παρακμάζουσα κοινωνία .
Η δημιουργία των νόμων στην αρχαία Κρήτη πέρασε από τη θεϊκή τους προέλευση και το άγραφο έθιμο, στην καταγραφή και τη συστηματοποίησή τους.
Οι πιο σημαντικοί σταθμοί, των γραπτών νόμων στη Μεσσαρά, είναι :
- Φαιστός: Βρέθηκε επιγραφή, ο πρώτος γραπτός νόμος, χαραγμένος πάνω σε πέτρα, σε ευρωπαϊκό έδαφος, στην αρχαιά Φαιστό (είναι αδημοσίευτος), του 800-700 περίπου π.Χ.
Ο Ραδάμανθυς ο μυθικός βασιλιάς της Φαιστού, σύμφωνα με την μυθολογία, ήταν Δικαστής και Νομοθέτης: Φημιζόταν για την απόλυτη δικαιοσύνη, τη σοφία και την ακεραιότητά του. Λέγεται μάλιστα ότι βοήθησε στη σύνταξη του Κρητικού Κώδικα νόμων.
- Γόρτυνα: Ο Κώδικας της Γόρτυνας, γνωστός ως η «Μεγάλη Επιγραφή», δημιουργήθηκε γύρω στο 450 π.Χ. Η καταγραφή του έγινε σε δώδεκα μεγάλες πέτρινες στήλες, σε τοίχο δημόσιου κτιρίου (σημερινό Ρωμαϊκό Ωδείο), προκειμένου να κωδικοποιηθούν παλαιότεροι άγραφοι νόμοι.
Αποτελεί τον αρχαιότερο και πληρέστερα σωζόμενο γραπτό νομοθετικό κώδικα στον ευρωπαϊκό χώρο και η μητέρα του Ρωμαϊκού Δικαίου και αργότερα του σημερινού Ευρωπαϊκού.
Ο τόπος που γέννησε τον Μύθο των Μύθων του Δυτικού Πολιτισμού και τους νόμους του δυτικού πολιτισμού, το Μύθος της Αρπαγής της Ευρώπης, είναι ανεπαρκής η εφαρμογή των νόμων.
Ο πολιτισμός μας βασίζεται στη εφαρμογή των γραπτών νόμων και άγραφων νόμων στο γεωγραφικό χώρο που ζούμε, που δραστηριοποιούμαστε και εργαζόμαστε. Οι γραπτοί εξασφαλίζουν νομική ασφάλεια, ενώ οι άγραφοι διαμορφώνουν την κοινωνική συνείδηση.
Τι είναι νόμος
Η λέξη «νόμος» είναι αμιγώς ελληνική και παράγεται από το αρχαίο ρήμα «νέμω» : Το ρήμα «νέμω» σήμαινε μοιράζω, διανέμω (εξού και η «διανομή» Από το «μοιράζω» προέκυψε το ουσιαστικό «νόμος», που αρχικά σήμαινε το μερίδιο που αναλογεί στον καθένα.
Ο Νόμος είναι το αποτέλεσμα της δίκαιης διανομής. Ο νόμος είναι ο κανόνας που μοιράζει δικαιώματα, υποχρεώσεις και αγαθά στους πολίτες, ώστε να υπάρχει τάξη στην κοινωνία.
Στην αρχαιότητα, η νομή, η λέξη με τον νομό (τον τόπο βοσκής) και το νέμομαι εκμεταλλεύομαι/βοσκώ τη γη. Υπάρχουν μελετητές, που υποστηρίζουν, ότι οι πρώτοι νόμοι στη ανθρωπότητα έγιναν από τους βοσκούς.
Η οικονομική επιβίωση των πόλεων-κρατών, στη αρχαιότητα, μετά την μεγάλη παγκόσμια περιβαλλοντική κρίση 1100-1200 π.Χ, εξαρτιόταν από την αυτάρκεια και την εύρυθμη λειτουργία των αγορών που θέσπισαν νόμους για την προστασία των τίμιων παραγωγών, για να βγουν από την κρίση.
Παράδειγμα η αρχαία Αθήνα που θέσπισαν αυστηρούς κανόνες για την προστασία των παραγωγών και την αποφυγή της κερδοσκοπίας. Η νομοθεσία και οι πρακτικές που εφάρμοσαν περιλάμβαναν:Αγορανομία, Προστασία Ντόπιων Παραγωγών, Διατίμηση και Επάρκεια Σιτηρών, Κρατικός Έλεγχος Ποιότητας.
Όταν ο γεωγραφικός χώρος (αστικός, αγροτικός ή κτηνοτροφικός) δεν είναι δομημένος και οριοθετημένος δημοκρατικά, δημιουργείται ένα δομικό έλλειμμα δημοκρατίας στην κοινωνία. Και τα κοινωνικά, πολιτικά και οικονομικά δικαιώματα που ασκούνται είναι από υποβαθμισμένους πολίτες και όχι από ελευθέρους δημοκρατικούς πολίτες.
Ουσιαστικά μετατρέπει τους πολίτες από ενεργούς συμμετέχοντες σε απλούς θεατές, εμποδίζοντας την άσκηση ουσιαστικών πολιτικών δικαιωμάτων όπως η συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων.
Ιδικά για τα τα παιδία που ζουν σε ένα χαοτικό ή υπερβολικά περιοριστικό ή σε ένα εχθρικό και παραβατικό περιβάλλον μπορεί να εμποδίσει την ομαλή του εξέλιξη, ενώ η οργανωμένη, ήρεμη και προβλέψιμη δομή ενός περιβάλλοντος λειτουργεί ως προστατευτικός παράγοντας για την ψυχική υγεία του παιδιού. Το παιδί κατανοεί έννοιες όπως τη εργασία, τη δικαιοσύνη, το χρήμα, τη φτώχεια.
Να γνωρίζομε ότι εξέλιξη του πολιτισμού μας βασίζεται στη μίμηση, που αποτελεί τον πυρήνα της ανθρώπινης εξέλιξης και κοινωνικής μάθησης.
Μια κοινωνία παρουσιάζει αυτό το έλλειμμα δημοκρατίας όταν ο χώρος δεν σχεδιάζεται ισότιμα για όλους:
- Η απουσία Συμμετοχικού Σχεδιασμού: Όταν οι αποφάσεις για τη χρήση γης λαμβάνονται ερήμην των πολιτών ή εξυπηρετούν από το μη σχεδιασμό αποκλειστικά ιδιωτικά (βοσκών στη περίπτωση της Μεσσαράς) συμφέροντα και όχι το δημόσιο συμφέρον.
- Η άνιση Δόμηση: Η έλλειψη δημοκρατικού χωροταξικού σχεδιασμού, στον αγροτικό και κτηνοτροφικό χώρο, συχνά οδηγεί σε άναρχη εκμετάλλευση δόμησης και φυσικών πόρων με περιβαλλοντική, κοινωνική υποβάθμιση.
- Οι Γκρίζες ζώνες Η μη οριοθέτηση με όρους ισονομίας οδηγεί σε “γκρίζες ζώνες” , π.χ όπως είναι η γη υψηλής παραγωγικότητας στην ύπαιθρο της Μεσσαράς με την αδυναμία άσκησης βασικών κοινωνικών δικαιωμάτων και ευνοεί τους παραβατικούς.
- Η Έλλειψη Διαφάνειας: Η έλλειψη κοινωνικής διαβούλευσης δημιουργεί συνθήκες διαφθοράς ή αυθαιρεσίας, στερώντας από τους πολίτες το θεμελιώδες δημοκρατικό δικαίωμα να ορίζουν το περιβάλλον στο οποίο ζουν και εργάζονται.
Όταν ο χώρος δεν είναι δομημένος δημοκρατικά στη κοινωνία αποτυπώνεται έλλειμα δημοκρατίας.
*Σπυριδάκης Μιχάλης, ΠΕ Χαρτογράφος- Περιβαλλοντολόγος ειδικός στα Γεωχωρικά δεδομένα
